Rituelen als taal van verbinding: 'Een klein gebaar maakt impact voor het leven'

Martha Hoffenkamp deed uitgebreid onderzoek naar rituelen in het onderwijs in haar dit jaar verschenen proefschrift Kaarsen in de klas. Wat haar drijft, ontstond al jaren geleden: want welke taal spreek je eigenlijk met leerlingen die zin zoeken? “Woorden zijn belangrijk. Maar ook stilte, luisteren en symbolische handelingen. Veel rituele vormen blijken voor leerlingen onmiddellijk begrijpelijk, zonder uitleg. Leerlingen snappen meteen wat de betekenis is, en willen dan vaak wel meedoen”, vertelt Hoffenkamp.

Een van de meest sprekende voorbeelden uit haar onderzoek is de gedachtenisruimte die Hoffenkamp op een school mocht realiseren. Een doorzichtige plek in de hal, waar een kaars brandt wanneer er iets in de gemeenschap speelt. Leerlingen liepen er als vanzelf naartoe: “Zodra die kaars brandt, gaat iedereen kijken wat er gebeurd is en leven ze mee.”

Rituelen blijken zo een vorm van aandacht, troost en gezamenlijkheid. Ze bieden leerlingen de mogelijkheid om te verwerken, stil te staan en betrokken te zijn: ook juist wanneer woorden tekortschieten.

Een ander voorbeeld is de pelgrimstocht die Hoffenkamp ooit mede opzette en die inmiddels binnen het Stanislascollege is uitgegroeid tot een jaarlijks en zelfs koepelbreed evenement. Limarley Kingsale vertelt hoe de oorspronkelijke wandeltocht zich ontwikkelde tot een vast onderdeel van het jaarprogramma: vijf van de zes scholen maken nu een fietstocht langs andere scholen, kerken, moskeeën en soms ook de synagoge. Op elke plek is een kort bezinningsmoment.

“Wat begon als een coronaproof initiatief, is uitgegroeid tot een vormend ritueel dat beweging, ontmoeting en reflectie combineert. Je ziet hoe leerlingen het waarderen. Het is een moment van rust en saamhorigheid aan het einde van een druk schooljaar.”

Hoewel veel schoolse rituelen zichtbaar en gezamenlijk zijn, benadrukt Hoffenkamp dat de meest waardevolle rituele handelingen juist klein en persoonlijk zijn. In de gesprekken die ze voor haar onderzoek voerde, hoorde ze vaak dat docenten onbewust al ritueel handelen: een kaarsje in de klas, een stilte, een wandelingetje met een leerling, een vast moment van aandacht voor elkaar. “Docenten doen dit al heel natuurlijk zonder het ritueel te noemen. Het is mooi hoe dat gaat.”

Een treffend voorbeeld komt van Kingsale. Tijdens Valentijnsdag, vaak een pijnlijke dag voor leerlingen die niets ontvangen, kiezen docenten ervoor het ritueel te kantelen. Ze werken met complimentenkaartjes: elke leerling schrijft voor iedere klasgenoot iets positiefs. Kingsale vertelt hoe dit zelfs zijn eigen blik verruimde. Over een stille leerling zegt hij: “Door het sorteren van de kaartjes ontdekte ik zóveel meer over haar. Ik zag: ze is misschien stil, maar zeker niet alleen.”

Sommige kaartjes blijken zelfs levenslang mee te gaan: Kingsale ontmoette jaren later een oud-leerling die zijn complimentenkaartje nog steeds in zijn portemonnee heeft bewaard. “Een klein gebaar heeft soms impact voor het leven.”

Zowel Hoffenkamp als Kingsale benadrukt dat rituelen niet alleen troost of gezelligheid bieden, maar vooral bijdragen aan persoonsvorming. Het zijn momenten waarop leerlingen ervaren dat ze gezien worden, dat ze ertoe doen, dat hun verhaal er mag zijn. Dit is niet in cijfers te vangen, maar wél voelbaar in klassen en in de schoolcultuur.

Hoffenkamp ziet daarom een grote behoefte onder docenten levensbeschouwing om ideeën met elkaar uit te wisselen. “We missen een grotere vakgroep. Structureel samenkomen of een ideeënmarkt zou enorm inspirerend zijn.” Ze pleit voor bijeenkomsten over de koepels heen, waar (levensbeschouwing)docenten rituelen, vormen en ervaringen delen.

Het interview met Hoffenkamp en Kingsale laat zien hoe rituelen in het onderwijs een stille maar krachtige rol spelen. Of het nu gaat om een brandende kaars, een kaartje, een wandeling of een pelgrimstocht: het zijn vormen die leerlingen helpen betekenis te vinden, verbinding te ervaren en te groeien als mens.

In een tijd waarin onderwijs steeds meetbaarder lijkt te moeten worden, herinneren Kingsale en Hoffenkamp ons eraan dat sommige van de belangrijkste en ons processen onzichtbaar zijn, maar juist daarom onmisbaar.